İhracatİthalatTÜRKİYE'DE TİCARET

Dünya Ticaret Örgütünün Yapısı ve Temel Prensipleri

Dünya Ticaret Örgütünün Yapısı ve Temel Prensipleri

 

 

Dünya Ticaret Örgütünün Üyelik Yapısı

DTÖ’nün 2019 yılı itibariyle 164 üyesi bulunmaktadır. 22 ülke katılım aşamasında olup, bazıları katılım aşamasında olan 23 de gözlemci ülke vardır. Kararların büyük çoğunluğunun oy birliği ile alındığı Örgütte her üyenin bir oy hakkı bulunmaktadır. Avrupa Birliği üyeleri DTÖ toplantılarında AB Komisyonu tarafından temsil edilmekle birlikte, her üyenin kendi oy hakkı bulunmaktadır.

Çalışma Grubu üye ülkenin ekonomik ve ticari politika ve uygulamalarını incelemekte, DTÖ kurallarıyla uyuma ilişkin yeterli ilerleme kaydedildiğine kanaat getirilmesinin ardından, aday ülke ile üye ülkeler arasında ikili taviz müzakereleri yürütülmektedir. İkili müzakerelerde elde edilen en avantajlı taviz listesi tüm üyeler için geçerli olmaktadır.

Çalışma Grubu’nun aday ülkenin ticaret düzenlemeleri hakkındaki incelemeleri ve ikili taviz müzakerelerinin tamamlanmasının ardından, taahhüt listelerinin ekine koyulduğu bir Katılım Protokolü hazırlanmaktadır.

Son aşamada, Çalışma Grubu raporu, protokol ve taahhüt listelerinden oluşan belgeler DTÖ Genel Konseyi veya Bakanlar Konferansı’na sunulmaktadır.

Tüm DTÖ üyesi ülkelerin mutabakatıyla Katılım Protokolü’nü imzalayan aday ülke, söz konusu Protokol’ün kabulüne ilişkin iç onay sürecini tamamladığını DTÖ’ye bildirdikten 30 gün sonra üye statüsü kazanmaktadır.

Dünya Ticaret Örgütünün Temel Prensipleri

DTÖ’nün ayrımcı olmama, daha açık ve öngörülebilir ticaret, şeffaflık ile özel ve lehte muamele olarak sıralanabilecek dört temel prensibi vardır. Çok taraflı ticarete ilişkin belirlenen kuralların temeli bu prensiplere dayanmaktadır.

  1. Ayrımcı Olmama (Non-discrimination) İlkesi Ayrımcı olmama ilkesinin iki sacayağı En Çok Kayrılan Ülke ve ulusal muamele kurallarıdır. Açıklamaları görmek için tıklayın. i)En Çok Kayrılan Ülke (Most Favoured Nation-MFN) MFN kuralına göre, bir üye ülke, DTÖ üyesi olsun olmasın herhangi bir ülkeye tanıdığı elverişli bir rejimi anında ve koşulsuz olarak tüm üye ülkelerin benzer ürünlerine uygulamak zorundadır. Söz konusu kural mallar için GATT Madde I, hizmetler için GATS Madde II ve fikri mülkiyet hakları için TRIPS Madde 4’te düzenlenmektedir. Dış ticaret ile ilgili her tür gümrük tarifesi, harç, formalite, avantaj ve ayrıcalık bu kapsamda değerlendirilmektedir. Bu kural üye ülkeler arasında ayrım yapılmamasına ilişkindir. ii)Ulusal Muamele Ulusal muamele kuralı, yabancı ülke mallarının, hizmetlerin, marka, telif hakkı ve patentlerin ülke pazarına girmesinin ardından yerli mallarla eşit muameleye tabi tutulması anlamına gelmektedir. Ulusal muamele kuralı ithal ürünlerin gerekli gümrük işlemlerinin tamamlanmasını müteakip iç pazara girmeleri sonrasında iç vergi ve düzenlemeler açısından benzer yerli ürünler ile aynı muameleye tabi tutulmalarını gerektirmektedir. Söz konusu kural GATT Madde III, GATS Madde XVII ve TRIPS Madde 3’te düzenlenmektedir.
  2. Daha Açık ve Öngörülebilir Ticaret // Çok taraflı ticaret kurallarının temel amaçlarından biri daha açık ve öngörülebilir bir ticaret ortamının teminidir. Bu amaca yönelik olarak uygulanmakta olan gümrük tarifelerinin indirilmesi ve bağlanması, tarife dışı engellerin azaltılması ve miktar kısıtlamalarının kaldırılması hedeflenmektedir. i)Tarife indirimleri ve tarifelerin bağlanması Çok taraflı ticaretin serbestleştirilmesi amacıyla gümrük tarifelerinin belirli aralıklarla yapılan müzakereler ile indirilmesi, belirli oranlarda bağlanması hedeflenmektedir. Üye ülkeler bağlı tarife oranlarının üzerinde gümrük vergisi uygulayamazken, bu oranların altında tarifelere sahip olabilirler. Yapılan indirim müzakereleri uygulanan gümrük tarifeleri üzerinden değil, bağlı oranlar üzerinden gerçekleştirilir. Ülkelerin mallara ilişkin tarife tarif cetvelleri GATT Madde II’de, hizmetler alanında pazara giriş taahhüt cetvelleri ise GATS Madde XVI’da düzenlenmektedir. ii)Tarife dışı engellerin azaltılması Gümrük tarifelerinin dışında dış ticareti zorlaştıran keyfi ve karışık idari uygulamalar, şeffaf olmayan ticari düzenlemeler, yüklü gümrük prosedürleri, teknik engeller tarife dışı engel olarak kabul edilir. Ticaretteki öngörülebilirliği azaltan söz konusu uygulamaların mümkün olduğunca azaltılması hedeflenmektedir. DTÖ çatısı altındaki birçok Anlaşma bu konuya odaklanmaktadır. iii)Miktar kısıtlamalarının kaldırılması Kotalar, ihracat/ithalat lisansları gibi ticarette miktar kısıtlamaları GATT Madde XI:1 ve GATS Madde XVI ile yasaklanmıştır. Bu kuralın istisnalarından aşağıda bahsedilecektir.
  3. Şeffaflık // Üye ülkelerin birbirlerini ticarete ilişkin uygulamaları hakkında haberdar etmeleri, gerek uluslararası ticaretin sorunsuz işlemesi, gerekse DTÖ kapsamındaki yükümlülüklerin yerine getirilip getirilmediğinin takibi açısından önem arz etmektedir. Bu kapsamda, üye ülkelerin ticarete ilişkin uygulamalarında şeffaflık bildirim yükümlülüğü ve Ticaret Politikalarının Gözden Geçirilmesi Mekanizması ile sağlanmaya çalışılmaktadır. i)Bildirimler Üyeler, DTÖ Sekretaryası aracılığıyla ticaret ile ilgili politika ve uygulamalarını duyurmak zorundadır. Bazı durumlarda kurallar uygulamaya koyulmadan önce bildirim yapılması ve üye ülkelerin görüşlerini iletmelerine ve yeni kurala adapte olmalarına imkan tanınması gerekmektedir. Bildirimler konusuna göre çeşitli DTÖ Komitelerinde ele alınmaktadır. ii)Ticaret Politikalarının Gözden Geçirilmesi Mekanizması Marakeş Anlaşması EK-3’te düzenlenen TPRM ile tüm üye ülkelerin ticareti etkileyen uygulamaları, dünya mal ve hizmet ticaretinden aldıkları paya göre belirlenen çeşitli aralıklarla gözden geçirilmektedir. Bu kapsamda, Ocak 2019 tarihinde yürürlüğe giren tadilat ile dünya ticaretinden en fazla payı alan dört üye (AB, ABD, Japonya ve Çin) 3 yılda bir; sonraki 16 üye 5 yılda bir ve diğer ülkeler 7 yılda bir gözden geçirmeye tabi tutulmaktadır. Burada amaç, DTÖ üyesi ülkelerin ticari mevzuat ve uygulamalarında daha fazla şeffaflık ve anlaşılırlık sağlanması yoluyla üye ülkelerin Çok Taraflı Ticaret Anlaşmaları ile getirilen kural, düzenleme ve taahhütlerine bağlılığının artırılması; böylece daha düzgün işleyen bir çok taraflı ticaret sistemine ulaşılmasına katkı sağlanmasıdır. Gözden geçirme sürecinde DTÖ Sekretaryası ve gözden geçirilen üye ülke tarafından birer rapor hazırlanmakta ve bu raporlarda yer alan hususlara ilişkin tüm üye ülkelerce yöneltilen sorulara gözden geçirilen üye tarafından cevap verilmesi beklenmektedir. Diğer yandan, söz konusu süreç şeffaflık sağlamayı amaçlamakta olup, herhangi bir hukuki etki ya da yaptırım doğurmamaktadır.
  4. Özel ve Lehte Muamele // Özel ve Lehte Muamele (Special and Differential Treatment) ilkesi, Gelişme Yolundaki Ülke (GYÜ) ve En Az Gelişmiş Ülke (EAGÜ)’lerin küresel ticaret sistemine daha iyi entegre olmasını sağlamayı ve böylece küresel ticaretten aldıkları payın artırılmasını amaçlamaktadır. Bu çerçevede, GYÜ ve EAGÜ’ler için çok taraflı müzakereler sonucunda karara bağlanan yükümlülüklerin yerine getirilmesinde daha uzun uygulama süreçleri tanınması, gelişmiş ülkelere oranla daha az indirim taahhüdünde bulunulması, yükümlülüklerin yerine getirilmesini sağlamak için teknik destek ve eğitim sağlanması gibi imkanlar sunulmaktadır. Bu uygulama yasal dayanağını GATT Madde XVIII ile 1979 tarihinde GATT kapsamına dahil edilen “Yetki Hükmü”nden almaktadır. Yetki Hükmü gelişmiş ülkelere, karşılıklılık ve ayrımcı olmama prensiplerine bağlı kalmadan, GYÜ ve EAGÜ ürünlerinin kendi pazarlarına tek taraflı olarak tercihli giriş yapmasına izin verme imkanı tanımaktadır. Gelişmiş ülkelerce tek taraflı olarak uygulanmakta olan Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi bu hükme dayanmaktadır. Özel ve Lehte Muamele kapsamında ayrıca GYÜ ve EAGÜ’lerin kendi aralarında yaptıkları tercihli rejim uygulamalarına ilişkin kuralların daha esnek uygulanması da sağlanmaktadır.

 

Dünya Ticaret Örgütünün İstisnaları

Aktarılan dört temel prensibe ve bunlar kapsamında getirilen kurallara istisna olabilecek bazı durumlar da DTÖ Anlaşmalarında sıralanmıştır. Bu kapsamda, genel istisnalar insan, hayvan ve bitki sağlığının korunması için alınacak tedbirler ve kamu ahlakının korunması olarak sıralanmıştır (GATT Madde XX, GATS Madde XIV).

İlaveten ulusal güvenlik menfaatlerinin korunması için alınacak tedbirler de istisna olarak GATT Madde XXI, GATS Madde XIV bis ve TRIPS Madde 73’te yer almaktadır. Ayrıca, üye ülkeler ödemeler dengesinin sağlanması için geçici istisnalar talep edebilmekte veya ekonomik bazı nedenlerle feragat talebinde bulunabilmektedir. Bu tür taleplerin tüm üyeler ile ayrı ayrı müzakere edilmesi gerekmektedir.

Bunlara ilaveten, dışarıda kalanların ticaretini zorlaştırmayı değil, dahil olanlarınkini kolaylaştırmayı amaçlamak, bağlı tarifeleri yükseltmemek ve ticaretin büyük çoğunluğunu kapsamak gibi belirli koşulları sağlamak kaydıyla gümrük birlikleri, serbest ticaret anlaşmaları ve benzeri bölgesel ticaret anlaşmaları; yukarıda bahsedildiği üzere Yetki Hükmü kapsamında Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi uygulamaları ile dampingli ve sübvansiyonlu ürünlere uygulanan mukabil tedbirler MFN kuralından istisna tutulmuştur.

Aynı şekilde, kamu alımları, yerli üreticiye DTÖ Anlaşmalarına uygun olarak verilen sübvansiyonlar, iç maksimum fiyat kontrolü önlemleri ve sinematografik filmler de ulusal muamele kuralına istisnadır.

Son olarak, gıda maddelerindeki kıtlık nedeniyle ihracatın geçici olarak yasaklanması veya kısıtlanması; uluslararası ticarete arz olunan malların tasnifi, derecelendirilmesi veya satışa çıkarılmasına yönelik standart veya düzenlemelerin uygulanması için gerekli olan lisanslar, kısıt ve yasaklar da miktar kısıtlamalarına ilişkin yasağın istisnalarıdır.

Etiketler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu
Araç çubuğuna atla